احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

260

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

زيرا مسئله كوچك نيست صحبت حيات و استقلال آتيه يك مملكت است و من شخصا اقرار ميكنم فكر و عقيده من به تنهائى بهيچوجه كافى براى گرفتن تصميم نيست و مطلبى را كه علاوه ميكنم اينست كه ديگر براى دولت اين ترتيب يعنى بىتصميم و بىتكليف بودن غيرممكن فرض ممتنعى است فرصت هم نداريم يعنى به ماه هم نميتواند منتهى بشود بالضروره بايد تصميمى گرفت و آن هم غيرممكن است مگر با حضور نمايندگان محترم باز گفته شد آقايانى كه توقف خود را در آنجا اطاله داده‌اند نظر به اين بوده است كه دولت شايد بهتر استفاده نمايد و براى تصميمات دولت مفيدتر باشد و جز موافقت و مساعدت با دولت قصدى نبوده است معظم‌له فرمودند اين مسئله در موقع عزيمت موكب همايونى همانطور بود لكن امروز ديگر بهيچوجه صلاح نيست و تصور ميكنم بجاى حسن‌استفاده سوءاستفاده حاصل شود بلكه هرج‌ومرجهائى توليد نمايد كه تكليف دولت را مشكل سازد و بالاخره اينطور بيانات خود را خاتمه دادند كه اگر حقيقة جماعتى از آقايان حركت خود را مقتضى ندانند و در توقف و بعضى عمليات جديت فرمايند و من ببينم كه موجبات اشكالى در تصميمات دولت فراهم مىشود ناگزير مستعفى خواهم شد و در آنصورت هم گمان ندارم ديگر كابينهء تشكيل شود معلوم است در همچو موقع خطرناك بحران چه مضراتى در مملكت توليد خواهد كرد كه خودتان بهتر ميدانيد . چون راجع بمراجعت آقايان تا اين اندازه تصريح از طرف حضرت معظم كافى بود ديگر ذكر موجباتى براى توقف جاى نداشت گفته شد نمايندگان مجاورين قم بطور عموم با كمال حسن‌عقيدت در قبول اوامر شخص حضرت اشراف همه‌نوع حاضر و نظريات مصلحت‌جويانه حضرتعالى را با كمال اعتقاد و اطمينان تلقى مينمايند فقط نگرانى آنها شايد از اين حيث باشد كه خداى نخواسته حضرت اشرف را بعضى فشارها و ترتيبات ديگر خسته كرده باشد يا بكند . معظم‌له فرموند من روزى كه قبول خدمت كردم مشكلات را پيش‌بينى كرده و خود را براى فداكارى تا هردرجه كه قوه و قدرتم مساعدت ميكرد حاضر ساختم و قول مىدهم مادام كه يأس حاصل نكنم آن هم بعقيده شخص خودم كه نوعى از خدمتگذارى ميدانم ممتنع است شانه از زير بار خالى كرده كنار بروم و خيلى از اين حسن عقيدت آقايان تشكر دارم و بديهى است كه آقايان هم با حسن‌نيتى كه اظهار ميفرمايند با اهميت موقع راضى نخواهند شد مشكلاتى در پيشرفت امور حاصل آيد و بالاخره فرمودند همين مذاكرات را خدمت آقايان اظهار داريد خود من هم در ظرف امروز تلگراف خواهم كرد و ضرورت حضور آقايان را در مركز مجددا خاطرنشان ميكنم . اين بود خلاصه فرمايشات حضرت معظم كه بعرض ميرسانيم ديگر منوط به صلاحديد آقايان است . » دوشنبه 6 دسامبر 1915 ( 28 محرم 1334 قمرى 13 قوس توشقان‌ئيل ) امروز تلگراف ذيل را پرنس رويس از عراق مخابره نمود : « جناب محتشم السلطنه وزير امور خارجه طهران بدوستدار اطلاع رسيده كه در طهران شايع كرده‌اند سردى در روابط اين سفارت با دولت شاهنشاهى پديد آمده است . لزوما خاطر محترم را مستحضر ميدارم كه بهيچوجه چنين موضوعى اساس ندارد بعلاوه بر شخص جنابعالى علل عزيمت من پوشيده نيست اكنون كه بجهات ادارى بصوب كرمانشاهان حركت ميكنم خواهشمندم مراسلات را كما فى السابق در طهران به مسيو زمر دفتردار سفارت كه مورد اعتماد تام است تسليم يا مستقيما بآدرس دوستدار ارسال فرمائيد وزيرمختار آلمان رويس » ( متن تلگراف به زبان فرانسه به خط نگارنده و به تصحيح پرنس رويس كليشه مىشود ) نامه خصوصى معين الوزاره رئيس كابينه وزارت امور خارجه ( حسين علاء ) كه نظر باهميت مندرجات آن عينا نقل مىشود : « قم خدمت باشرافت جناب آقاى احمد عليخان مورخ الدوله منشى اول سفارت امپراطورى آلمان دام اقباله از طهران 28 محرم 1334 فدايت شوم از مسافرت على الغفله و مهاجرت ناگهانى جنابعالى كه هيچ مجال صحبت و ملاقات نشد خيلى مخلص را متأسف و نگران داشت خاصه كه بعد از حركت هم ديگر از چگونگى حالات سركار خبرى نداشتم تا اينكه اين دو روزه مرقومه شريف كه در تاريخ 22 شهر جارى ترقيم يافته بود و اصل از صحت‌مندى مزاج بهاج عالى مسرور و خوش‌وقت شدم اما از قرار معلوم و اخبارى كه ميرسد نواب اشرف و الا وزيرمختار به طرف عراق عزيمت فرموده جنابعالى هم مصمم هستيد كه متعاقب ايشان به آن صفحه رهسپار شويد در عالم خيرخواهى و دوستى مطلقا اين مسافرت را تصويب نميكنم و صلاح دولتين را در اينحركت نميدانم چنان كه اولياى دولت هم همين عقيده را دارند زيرا كه روابط پرنس با مركز است انفصال و دورى ايشان جاى را خالى ميگذارد و موافقت با مصلحت شخصى و خير مملكت ندارد فراموش نفرمائيد كه بدون دستيارى پادشاه و دولت امور مركزيت و جريان نمىيابد جنابعالى هم معايب متاركه از مركز و قطع روابط و مذاكرات و مفاوضات حضورى را خاطرنشان ايشان فرموده هرچه زودتر وسايل مراجعت نواب معزى اليه را فراهم آوريد كه هيچ مناسب مقام و مأموريتى كه دارند نيست از دلالت جنابعالى هم بدوستى و مودت آقاى ميرزا قاسم خان امتنان حاصل